پس از حصول مزاج انسان ، از واهب ، در انسان چيزى پديد مىآيد كه به آن « قوهء نفساني » مىگوييم . شهرزورى با يك تلقى اشراقي ، اين موضوع را با نقش خورشيد در عالم طبيعت تبيين كرده است به اين بيان كه اگر خورشيد نبود در اين عالم ، هيچ كون وفسادى رخ نمىداد ، چنان‌كه شب وروزى هم نبود وفصلى هم نبود ومزاجى هم نبود ، پس أو كه نيّر أعظم وملك أكرم وسلطان أنور وسرور عالم طبيعت وبه منزلهء چشم ودل وروح عالم است ، علت مزاج وتركيب است . در « خاتمهء فصل » به ذكر بعضي از افعال وانفعالات منسوب به كيفيات چهارگانه مثل تبخير ، تدخين ، تصعيد ، تقطير ، طبخ ، نضج وأمثال آنها پرداخته شده است . قسم چهارم ، در آثار علوي وسفلى است . اين قسم در پنج فصل سامان يافته است : فصل اوّل ، مقدمه واقسام كائنات متكوّن در اين فصل ، تأثير آشكار وپنهان اجرام علوي وبخصوص ماه وخورشيد در زمين مورد بحث قرار گرفته است . از جمله ، پيدايش فصلهاى چهارگانه با خصوصيات مختلف كه از آثار خورشيد است وخود منشأ تغييرات عظيمى در زمين مىشود ؛ ويا اختلاف أحوال ماه كه سبب پيدايش جزر ومد است وجزر ومد ، خود عامل آثار بزرگى در پديده‌هاى زمين است ؛ ويا اختلاف أحوال سيارات كه آثار فراوانى در زمين دارند واز آن جمله است آنچه در احكام نجومى مثل وقوع طوفانهاى شديد يا جنگهاى سخت وپيدايش وانقراض دولتها تبيين مىشود وبه نظر شهرزورى ، اين قبيل آثار نمىتواند از ماه وخورشيد باشد . فصل دوم ، در باران ، برف ، تگرگ ، مه وشبنم چنان‌كه از عنوان فصل برمىآيد ، أسباب وعلل وكيفيت پديد آمدن باران ، برف ، تگرگ ، مه ، وشبنم به اختصار بر أساس حدس وتجربهء برآمده از مشاهدات